تهیه‌کننده: پیمان پورنیا
رئیس مطالعات و پژوهش واحد تحقیق و توسعه شرکت ایران ملاس

دانشمندان مدت‌هاست دریافته‌اند که خطر ابتلا به بیماری آلزایمر در بیماران مبتلا به سرطان کمتر است. پژوهش‌های جدید، دلیل احتمالی این امر را آشکار می‌سازند.
در سال‌های اخیر، دانشمندان شروع به طرح این پرسش کرده‌اند که: چه می‌شود اگر بیماری آلزایمر صرفاً یک بیماری مغزی نباشد؟
البته همیشه چنین به نظر می‌رسیده است. ویژگی بارز آلزایمر — که شایع‌ترین نوع زوال عقل (دمانس) است و میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان درگیر کرده — تجمع پروتئین‌هایی است که منجر به تشکیل پلاک‌های آمیلوئیدی و کلاف‌های تاو در مغز می‌شوند. این تجمع، مرگ نورون‌ها (سلول‌های عصبی) را به دنبال دارد که خود موجب از دست دادن حافظه، اختلالات خلقی و تغییرات رفتاری می‌گردد.
بااین‌حال، دهه‌هاست که پژوهشگران و پزشکان متوجه پدیده‌ای جالب شده‌اند: به نظر می‌رسد خطر ابتلا به آلزایمر در بیماران مبتلا به سرطان بسیار کمتر است، و در مقابل، کسانی که به آلزایمر مبتلا هستند، معمولاً سابقه بهبودیافتگی از سرطان را ندارند. این پدیده در چندین مطالعه اپیدمیولوژیک (همه‌گیرشناسی) نیز تأیید شده، اما علت دقیق آن همچنان نامشخص باقی مانده است.
در مطالعه‌ای که اخیراً در نشریه Cell منتشر شده است، پژوهشگران با کشف یک مسیر بیولوژیکی مشترک میان سرطان و بیماری آلزایمر، به سازوکاری احتمالی در این زمینه پی برده‌اند.
جردن وایس، پژوهشگر حوزه طول عمر در بخش ویژه‌سازی درمان و مؤسسه سالمندی مطلوب در دانشکده پزشکی NYU Grossman — که در این مطالعه مشارکت نداشته است — توضیح می‌دهد: «سرطان و بیماری آلزایمر در دو سرِ طیفِ چندین فرآیند بیولوژیکی بنیادین قرار دارند؛ به این معنا که سطح بیش‌ازحدِ یک عامل، فرد را مستعد ابتلا به یکی از این دو بیماری می‌کند و کمبود آن عامل، زمینه را برای ابتلا به دیگری فراهم می‌سازد.»
این فرآیندهای بیولوژیکی مشترک با سیستم ایمنی و نحوه پاکسازی پروتئین‌ها توسط بدن — به‌منظور جلوگیری از تجمع آن‌ها — مرتبط هستند. مطالعه جدید شواهد بیشتری ارائه می‌دهد مبنی بر اینکه نقش سیستم ایمنی در بروز بیماری آلزایمر ممکن است بسیار پررنگ‌تر از تصورات پیشین ما باشد. وایس می‌گوید: «اکنون ما به بیماری آلزایمر [...] به چشمِ اختلالی ناشی از ناکارآمدیِ هموستاز (تعادل حیاتی) سیستم ایمنی در مغزِ در حالِ پیر شدن می‌نگریم.»
فعالیت بیش‌ازحد سیستم ایمنی می‌تواند منجر به مرگ و تخریب نورون‌ها شود—مشابه آنچه در بیماران مبتلا به آلزایمر دیده می‌شود—درحالی‌که فعالیت ناکافی آن می‌تواند امکان بقای سلول‌های سرطانی را فراهم کند. به همین ترتیب، پاک‌سازی بیش‌ازحد و شدید پروتئین‌ها ممکن است به تخریب پروتئین‌های مفید برای سلامت بدن منجر شود، درحالی‌که پاک‌سازی ناکافی آن‌ها می‌تواند باعث تجمع پروتئین‌ها در مغز به‌صورت پلاک و در نتیجه آسیب به نورون‌ها گردد.

ارتباط میان سرطان و کاهش خطر ابتلا به آلزایمر

مدت‌هاست که ارتباطی میان سرطان و کاهش خطر ابتلا به آلزایمر مشاهده شده است.
در مطالعه‌ای که سال ۲۰۱۲ منتشر شد، مشخص گردید که خطر ابتلا به آلزایمر در بازماندگان سرطان به‌طور قابل‌توجهی کمتر است؛ در مقابل، احتمال تشخیص سرطان در افراد مبتلا به آلزایمر پایین‌تر بود. مطالعه‌ی بزرگ دیگری که در سال ۲۰۲۴ انتشار یافت و بیش از سه میلیون نفر را بررسی کرد، نشان داد که خطر ابتلا به زوال عقل در بازماندگان سرطان ۲۵ درصد کمتر است. مطالعه‌ی سوم که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، حاکی از آن بود که وضعیت ژنتیکی APOE — که عاملی خطرساز برای بیماری آلزایمر محسوب می‌شود — با کاهش خطر ابتلا به سرطان نیز مرتبط است.
یکی از نظریه‌های اولیه در مورد این پدیده این بوده است که فرایند درمان سرطان، به نوعی به پیشگیری از بروز بیماری آلزایمر کمک می‌کند. این نظریه با نتایج چندین مطالعه که نشان می‌دهند پیشرفت بیماری آلزایمر با تغییرات در فعالیت سیستم ایمنی مرتبط است، پشتیبانی می‌شود.
پل شولتز، متخصص مغز و اعصاب در مرکز UTHealth هیوستون، می‌گوید: «شما برای از بین بردن سلول‌های سرطانی، فرد را تحت شیمی‌درمانی قرار می‌دهید، اما فعالیت سیستم ایمنی او نیز برای مدتی کاهش می‌یابد»؛ امری که تصور می‌شد ممکن است سرعت پیشرفت بیماری آلزایمر را کاهش دهد.
بااین‌حال، این مطالعه جدید به نظریه دیگری قوت می‌بخشد که براساس آن، این ارتباط ممکن است بیش از هر چیز ناشی از هم‌پوشانی بیولوژیکی میان سرطان و بیماری آلزایمر — و نحوه تعامل آن‌ها با سیستم ایمنی — باشد.

بیماری آلزایمر و سیستم ایمنی

سال‌ها پژوهشگران حوزه آلزایمر عمدتاً بر پلاک‌های آمیلوئیدی (که از ویژگی‌های بارز این بیماری هستند) تمرکز داشتند و بر این باور بودند که این پلاک‌ها عامل اصلی بیماری محسوب می‌شوند. بااین‌حال، نتایج پژوهش‌ها نشان می‌دهد که این پلاک‌ها لزوماً به خودی خود زیان‌بار نیستند؛ بلکه این واکنش سیستم ایمنی بدن نسبت به آن‌هاست که به نورون‌ها آسیب می‌رساند.
شولتز می‌گوید: «برخی افراد در دهه ۵۰ زندگی خود به آلزایمر مبتلا می‌شوند، برخی در دهه ۹۰، و عده‌ای دیگر با وجود داشتن مقادیر بیشتری از [پلاک‌های] آمیلوئید در مغزشان نسبت به گروه‌های مذکور، هرگز به این بیماری دچار نمی‌شوند. فرضیه موجود این است که پروتئین‌های آمیلوئید و تاو در مغز مستقیماً باعث آسیب به نورون‌ها نمی‌شوند، بلکه زمانی این آسیب را ایجاد می‌کنند که سیستم ایمنی بدن به آن‌ها واکنش نشان دهد.»
وایس می‌گوید در نتیجه، پژوهشگران و متخصصان بالینی کم‌کم به بیماری آلزایمر به چشم «بیماریِ ناشی از اختلال در عملکرد ایمنی مغز» نگاه می‌کنند.
در سوی دیگر این طیف، سرطان نیز با تغییرات سیستم ایمنی مرتبط است؛ چرا که بخشی از وظیفه سیستم ایمنی، پایش بدن برای شناسایی سلول‌هایی است که بیش از حد سریع تقسیم می‌شوند و سپس از بین بردن این سلول‌های بالقوه مضر. اگر فعالیت سیستم ایمنی کاهش یابد، ممکن است توانایی خود را در شناسایی و نابودی این سلول‌های سرطانی از دست بدهد و این امر منجر به رشد تومور شود.
شولتز می‌گوید: «اختلالات متعددی در سیستم ایمنی وجود دارد که هم در سرطان و هم در بیماری آلزایمر نقش مهمی ایفا می‌کنند؛ بنابراین منطقی است که در این زمینه، نوعی تعامل و ارتباط متقابل میان آن‌ها وجود داشته باشد.»
اما ماهیت دقیق این ارتباط متقابل چیست؟ ایان گرانت، متخصص مغز و اعصاب در مرکز Northwestern Medicine، می‌گوید که مطالعه‌ی جدید منتشرشده در نشریه Cell، «مکانیسم احتمالی دیگری را مطرح می‌کند.»

مولکولی مرتبط با سرطان می‌تواند پلاک‌های مغزی را تجزیه کند

در مطالعه‌ای که اخیراً روی موش‌ها انجام شد، پژوهشگران سلول‌های سرطانی انسانی را به مدل‌های موشیِ مبتلا به بیماری آلزایمر پیوند زدند. آن‌ها دریافتند موش‌هایی که سلول‌های سرطانی به آن‌ها پیوند زده شده بود، به بیماری آلزایمر مبتلا نشدند؛ گویی عاملی در این سلول‌های سرطانی، اثر محافظتی ایجاد می‌کرد. یو‌مینگ لو،  متخصص مغز و اعصاب در دانشگاه علم و صنعت هوآژونگ در ووهانِ چین و سرپرست این پژوهش، به نشریه Nature گفت: «بنابراین این پرسش برایمان پیش آمد که "چرا؟"»
در آزمایش‌های تکمیلی، لو و همکارانش دریافتند که تشکیل تومور با افزایش مولکولی به نام سیستاتین سی مرتبط است؛ مولکولی که در تنظیم سیستم ایمنی و همچنین پاکسازی پروتئین‌های انباشته‌شده نقش دارد. این مطالعه همچنین نشان داد که سیستاتین سی، مولکولی به نام TREM2 را در مغز فعال می‌کند که می‌تواند به تجزیه و از بین رفتن پلاک‌های آمیلوئیدی کمک کند.
این نتایج می‌توانند ارتباط میان سرطان و کاهش خطر ابتلا به بیماری آلزایمر را توضیح دهند؛ بااین‌حال، صحت این یافته‌ها باید در مطالعات بعدی تأیید شود. این مطالعات شامل بررسی شباهت احتمالی این مسیرهای زیستی در انسان و شناسایی نقاط تلاقی آن‌ها با سایر فرایندهای بدن خواهد بود. همچنین لازم است که این نتایج در پژوهش‌های دیگر نیز تکرار و اثبات شوند.
شولتز می‌گوید: «این یافته‌ای عالی است» و می‌افزاید که «پیشینه‌ای برای آنچه در این مقاله مطرح شده، وجود دارد.»
شناسایی یک مکانیسم احتمالی جدید می‌تواند به درک عمیق‌تر بیماری آلزایمر کمک کند و در عین حال، اهداف درمانی تازه‌ای را پیش روی محققان قرار دهد. کومار نارایانان، متخصص مغز و اعصاب در دانشکده پزشکی کارور دانشگاه آیووا، می‌گوید نتایج پژوهشی از این دست، «مرا وامی‌دارد تا در مورد ایده‌های جسورانه و جدیدی که ممکن است در این بیماری نقش داشته باشند، تجدید نظر کنم.»
بااین‌حال، همان‌طور که کارشناسان نیز هشدار می‌دهند، اگرچه این نتایج جالب توجه هستند، اما هنوز راه درازی تا تبدیل آن‌ها به درمان‌های جدید برای بیماری آلزایمر در پیش است. وایس می‌گوید: «این بدان معنا نیست که سرطان خاصیت محافظتی دارد و قطعاً به این معنا نیست که کسی باید سرطان را از منظر پیشگیری از آلزایمر، امری مفید تلقی کند.»

منبع

.https://www.nationalgeographic.com/health/article/alzheimers-disease-cancer-immune-system