تهیهکننده: پیمان پورنیا
رئیس مطالعات و پژوهش واحد تحقیق و توسعه شرکت ایران ملاس
پژوهشهای روبه رشد حاکی از آن است که وضعیت میکروبیوم روده در اوایل زندگی با سرطان روده بزرگ (کولورکتال) مرتبط است و هم فراوانی بیشازحد و هم کمبود باکتریها میتوانند در این زمینه نقش داشته باشند.
او نه سیگار میکشید و نه الکل مینوشید. روزانه ورزش میکرد و رژیم غذاییاش را «سالم» میدانست. بااینحال، در ۴۳ سالگی، ابتلای دانا دیتون به سرطان دستگاه گوارش-در ناحیه مری در مرحله چهارم تشخیص داده شد.
دیتون نیز مانند بسیاری دیگر از جوانانی که با شنیدن خبر غیرمنتظره بیماریشان دچار استیصال میشوند، در پی یافتن پاسخ پرسشهای «چرا» و «چگونه» بود. او میگوید: «متغیرهای بسیاری وجود دارد: محیط زیست، آنچه میخوریم، ساختمانهایی که در آنها زندگی و کار میکنیم، ژنتیک و ویژگیهای زیستی منحصربهفرد خودمان. بدن ما هر روز با نیروهایی به چالش کشیده میشود که همیشه قادر به دیدن یا گریختن از آنها نیستیم.»
براساس گزارشی که در دسامبر ۲۰۲۵ در نشریه بینرشتهای و بینالمللی «انجمن سرطان آمریکا» منتشر شد، پیشبینی میشود که موارد ابتلا به سرطانهای دستگاه گوارش در سراسر جهان تا سال ۲۰۵۰ دو برابر شود. این گزارش حاکی از آن است که بیشترین افزایش مربوط به موارد تشخیص سرطان لوزالمعده (پانکراس) و مرگومیر ناشی از سرطان روده بزرگ خواهد بود. مؤسسه سرطان «دانا-فاربر» گزارش میدهد که نرخ ابتلا به سرطان روده بزرگ هر ساله بین یک تا سه درصد افزایش مییابد؛ بهویژه در میان افرادی که در دهههای ۲۰، ۳۰ و ۴۰ زندگی خود هستند. آمار نگرانکنندهای از جوانان نهتنها به این بیماری مبتلا میشوند، بلکه بر اثر سرطان روده بزرگ جان خود را از دست میدهند؛ سرطانی که اکنون به عامل اصلی مرگومیر ناشی از سرطان در میان افراد زیر ۵۰ سال در ایالات متحده تبدیل شده است. به گفتۀ کارشناسان، صرفاً اشاره به افزایش نرخ چاقی یا تأکید بر لزوم ورزش منظم آمریکاییها برای حفظ سلامتی، نمیتواند علت این افزایش بیسابقه را بهطور کامل توضیح دهد.
بن اشلکتر، متخصص سرطانهای دستگاه گوارش در مؤسسه سرطان «دانا-فاربر» در بوستون، میگوید: «نمیتوان تنها یک عامل را جدا کرد و همین مسئله کار را دشوار میسازد؛ اگر موضوع ساده بود، قطعاً از آن آگاه میشدیم. اما این عوامل به شیوههایی عجیب با یکدیگر پیوند دارند و اطلاعات بسیاری وجود دارد که ماهیتِ آنچه در جریان است را برای ما آشکار میکند.»
پژوهشهایی پیرامون نظریهای دیگر نیز در حال انجام است. محور اصلی این نظریه، یک جامعه میکروسکوپی کامل است که دیوارههای دستگاه گوارش ما را پوشانده است: میکروبیوم.
میکروبیوم چه ارتباطی با سرطان کولورکتال دارد؟
میکروبیوم مجموعهای از موجودات ریز در بدن است که ما را در برابر بیماریها محافظت میکند. بااینحال، عوامل متعددی میتوانند تعادل آن را برهم بزنند و بهطور بالقوه بر بروز سرطان و حتی اثربخشی درمان تأثیر بگذارند.
اگرچه پژوهشگران و پزشکان تأکید دارند که هنوز علت واحدی برای افزایش نرخ سرطانهای دستگاه گوارش، از جمله سرطان کولورکتال، شناسایی نشده است، اما میکروبیوم به عنوان عاملی محتمل برای این افزایش نرخ مطرح شده است؛ بااینحال، مطالعه آن بسیار دشوار است، زیرا ترکیب میکروبیوم افراد ممکن است روزبهروز بر اثر عواملی مانند رژیم غذایی و مصرف داروها تغییر کند.
مطالعهای نشان میدهد کشورهایی که نرخ بالاتری از سرطان کولورکتال دارند، میزان بالاتری از جهشهای مرتبط با نوعی باکتری روده به نام کولیباکتین را نیز گزارش کردهاند. اشلکتر خاطرنشان میکند که برای درک این مطالعه، باید توجه داشت که بخش انتهایی روده بزرگ —یعنی راستروده (رکتوم) و کولون سیگموئید— بیشترین تراکم باکتریایی را دارد. این همان بخشی از روده بزرگ است که بیشترین میزان آب برای تشکیل مدفوع از آن جذب شده و غلظت این باکتری در آن بیشتر است؛ وضعیتی که میتواند بهطور بالقوه منجر به آسیبرسانی شود.
او میگوید حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از بیماران دارای الگوی جهشی هستند که ناشی از آسیبهای باکتریایی است. او توضیح میدهد: «ماجرا از این قرار است که باکتریای وجود دارد که سم تولید میکند؛ این سم به DNA آسیب میرساند و میزان این آسیب در بزرگسالان زیر ۵۰ سالِ مبتلا به سرطان روده بزرگ، بسیار بیشتر از بزرگسالان بالای ۷۰ سال است.» به گفتۀ او، علاوه بر آسیبی که این باکتری احتمالاً در مسیر ایجاد سرطان وارد میکند، خودِ باکتری نیز میتواند با بر جای گذاشتن مادهای که متابولیزه شده و «به چیزی حتی بدتر» تبدیل گشته است، نقشآفرینی کند؛ مادهای که آن هم موجب بروز آسیب میشود.
آنچه ممکن است از همان سنین پایین در دستگاه گوارش رخ دهد
مطالعهای دیگر نشان میدهد که میزان ابتلا به سرطان روده بزرگ در مراحل بعدی زندگیِ نوزادانی که با شیر مادر تغذیه شدهاند، ۲۳ درصد بیشتر است؛ البته هدف از این یافته دلسرد کردن افراد از شیردهی نیست (چرا که محققان همچنان بر سالم بودن آن تأکید دارند)، بلکه هدف، اشاره به نقش احتمالی میکروبیوم در افزایش نرخ این نوع سرطان است.
اشلکتر میگوید که فرآیند تغلیظ شیر مادر، مشابهِ سازوکارِ جذب آب از مدفوع در روده بزرگ است: «آب [از ترکیب اولیه] جدا میشود تا شیر مادر غلیظ شود. بنابراین، مادهای وجود دارد که میتواند از بدن [مادر] عبور کرده و وارد شیر مادر شود؛ مادهای که هنگام جداسازی آب برای تغلیظ شیر، در آن باقی میماند.»
او همچنین به این نکته اشاره میکند که نوزادان اغلب از بدو تولد با شیر مادر تغذیه میشوند؛ یعنی درست در زمانی که بستر سلامت میکروبیوم برای آینده شکل میگیرد. به گفتۀ او، سه عامل کلیدی در اینجا عبارتاند از: «محلول بودنِ نسبیِ آن ماده (موجود در شیر مادر) در آب، دخالت باکتریها، و آغازِ بسیار زودهنگامِ مواجهه با این عامل.»
بعدها در دوران کودکی، رژیم غذایی آمریکایی و کمتحرکی وارد عمل میشوند. اشلکتر میگوید: «ما میدانیم کودکانی که کمتحرکتر هستند و رژیم غذاییشان سرشار از نوشیدنیهای شیرینشده با شکر است، بیشتر در معرض ابتلا به سرطان روده بزرگ در سنین پایین قرار دارند.» «شکر اضافی به معنای رشد بیش از حد باکتریها است و این ایده را ایجاد میکند - ما نمیتوانیم ثابت کنیم اما گمان میکنیم - که باکتریها کاری انجام میدهند، ما بیش از حد به باکتریها غذا میدهیم و همه این عوامل به این ترکیب سمی در انتهای روده بزرگ ما دامن میزنند که منجر به این سرطانهای کولورکتال در سنین پایین میشود.»
او میافزاید که چاقی در کودکان با نرخهای بالاتری همراه است و به نظر میرسد ورزش اثر محافظتی بالقوهای دارد، چرا که در کودکانی که فعالیت بدنی زیادی دارند، این نرخها پایینتر است. بااینحال، هنوز درک کاملی از ارتباط دقیق میان ورزش و میکروبیوم وجود ندارد.
اشلکتر میگوید: «اگر همه عوامل را در نظر بگیرید—از جمله ویژگیهای میکروبی، افزایش سریع وزن پس از دوران نوجوانی، مصرف نوشیدنیهای شیرینشده با شکر در کودکی، ورزش نکردن... و حتی تغذیه با شیر مادر—احتمالاً تنها یکسومِ عوامل خطر را شناسایی کردهاید. و این یعنی بقیه موارد... خدا میداند.»
رشد بیش از حد و رشد کمتر از حد باکتریها در روده ممکن است در این امر نقش داشته باشد
اشلکتر فرضیهای مطرح میکند مبنی بر اینکه در دهههای ۱۹۶۰ یا ۱۹۷۰ چیزی تغییر کرده که این روند را آغاز کرده است. سینتیا سیرز، استاد پزشکی و انکولوژی در دانشکده پزشکی دانشگاه جانز هاپکینز و رهبر برنامه میکروبیوم در مؤسسه بلومبرگ-کیمل برای ایمونوتراپی سرطان در جانز هاپکینز در بالتیمور، میافزاید که تجویز بیش از حد آنتیبیوتیکها در دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ رایج بود که میتواند منجر به عدم تعادل باکتریها در میکروبیوم شود. سیرز در حال مطالعه باکتری انتروتوکسیژنیک باکتروئیدس فراژیلیس است که از حیوانات به انسان منتقل میشود و در ابتدا به عنوان یک بیماری اسهالی شناخته میشد. سپس، محققان پس از اثبات اینکه این باکتری منجر به سرطان روده بزرگ در موشها میشود، شروع به بررسی ارتباط آن با سرطان کردند. او میگوید یکی دیگر از بیماریهای روده، کلستریدیوم دیفیسیل ("C-Diff")، اکنون به یک مشکل بزرگتر در کودکان تبدیل شده است.
عدم تعادل در وضعیت باکتریهای روده—برای مثال ناشی از باکتری «ایکولای» (E. coli) که بهطور طبیعی در روده ما ساکن است و تا زمانی که بیش از حد تکثیر نشود، مفید است—میتواند بر پیچیدگی این وضعیت بیفزاید. اشلکتر میافزاید: «سویهای از ایکولای وجود دارد که عملکردی مخرب دارد.» بههمینترتیب، باکتری «هلیکوباکتر پیلوری» (H. Pylori) که ممکن است در معده وجود داشته باشد نیز با ابتلا به سرطان مرتبط دانسته شده است.
اشلکتر میگوید: «زندگی بدون باکتریهای روده ممکن نیست، اما گاهی ممکن است جمعیت آنها از کنترل خارج شود.» او خاطرنشان میکند که مصرف بیشازحد آنتیبیوتیکها و همچنین عوامل محیطی—مانند مصرف مواد نگهدارنده—نیز میتوانند بر سلامت روده تأثیر بگذارند. «شما مواد نگهدارنده مصرف میکنید؛ موادی که برای جلوگیری از رشد باکتریها در غذا طراحی شدهاند، اما میتوانند به باکتریهای مفیدی که روده شما به آنها نیاز دارد، آسیب برسانند.»
سیرز میگوید که «شناسایی و جدا کردن یک میکروب خاص از میان انبوهی از میکروبها» در میکروبیوم دشوار است؛ بااینحال، آنها ۱۱ نوع میکروب را شناسایی کردهاند که با سرطان روده بزرگ مرتبط هستند و او در اواخر ماه آوریل، مقاله جدیدی منتشر کرد که شواهد بیشتری مبنی بر ارتباط میان باکتری باکتروئیدس فراژیلیس و تشکیل تومور در روده بزرگ ارائه میداد.
اقداماتی برای کاهش خطر ابتلا به سرطان
وجود این حجم از ناشناختهها درباره میکروبیوم، در کنار عواملی که کنترل آنها دشوار است، ممکن است این پرسش را برای جوانان ایجاد کند که واقعاً چه کاری میتوانند برای پیشگیری از سرطانهای دستگاه گوارش با شروع زودهنگام انجام دهند. زمانی که بیماری دیتون تشخیص داده شد، او به این فکر افتاد که چه تغییراتی ممکن است بر میکروبیوم و سلامت کلیاش تأثیر بگذارد. او پس از انجام تحقیقات شخصی، تصمیم گرفت به رژیم غذایی مبتنی بر گیاه روی بیاورد تا به کاهش التهاب کمک کند؛ تصمیمی که به گفته خودش، «بهطور غریزی برایش منطقی و درست به نظر میرسید.»
او میگوید: «وقتی این تغییر را ایجاد کردم، دیگر هرگز به عقب نگاه نکردم. میدانستم حفظ سلامتی تا حدی که بتوانم روز بعد را هم ببینم، برای خودم و فرزندانم چقدر اهمیت دارد.»
اشلکتر میگوید هنگام بحث در مورد عوامل خطر محتاط است، زیرا برخی از بیمارانی که او ویزیت میکند هیچ کدام را نداشتند. او میگوید این میتواند به این معنی باشد که کسی خودش به سرطان مبتلا شده است، اما بااینحال، عوامل خطر در برخی موارد دخیل نیستند.
بهعنوان مثال، برخی از ورزشکاران با آمادگی جسمانی بالا ممکن است در معرض خطر بیشتری باشند. یک مطالعه در سال ۲۰۲۵، تعداد پولیپها را در روده بزرگ دوندگان مسافتهای طولانی سه برابر گزارش میکند، که بنیاد پیشگیری از سرطان میگوید میتواند به دلیل التهاب مزمن ناشی از ورزش باشد که بر میکروبیوم تأثیر میگذارد.
کارشناسان نیز بر این نکته تأکید دارند: مصرف غذاهای کامل و کمتر فرآوریشده، کاهش مصرف قند، ورزش کردن و پرهیز از سیگار و الکل، نهتنها به پیشگیری از سرطان کمک میکند، بلکه در صورت ابتلا، در مبارزه با آن نیز مؤثر است.
علاوه بر داشتن سبک زندگی سالم، هر یک از کارشناسان توصیه میکنند که افراد از سن ۴۵ سالگی برای انجام کولونوسکوپی پیشگیرانه اقدام کنند و هرگونه علائم گوارشی مداوم را فوراً به پزشک خود اطلاع دهند.
بااینحال، تا زمانی که تحقیقات بیشتری انجام نشود، باید منتظر توصیههای تأییدشده در مورد نقش میکروبیوم ماند. در حال حاضر، پیام اشلکتر برای کسانی که نگران ابتلا به سرطان روده بزرگ هستند، روشن است: او میگوید: «تمام بزرگسالان ۴۵ سال و بالاتر باید غربالگری شوند؛ چه از طریق کولونوسکوپی و چه با استفاده از آزمایش مدفوع. اگر احساس میکنید مشکلی دارید، باید به پزشک مراجعه کنید.»
منبع
.https://www.nationalgeographic.com/health/article/colon-cancer-gut-microbiome-early-diagnosis