تهیهکننده: پیمان پورنیا
رئیس مطالعات و پژوهش واحد تحقیق و توسعه شرکت ایران ملاس
این ویروسِ موذی درصورتیکه به بیماری مزمن تبدیل شود، تهدیدهای جدی برای سلامتی ایجاد میکند. نتایج کارآزماییهای بالینی حاکی از آن است که یک داروی جدید ممکن است بتواند از هر ۵ موردِ ابتلا، یک نفر را درمان کند.
دانشمندان دهههاست که در پی یافتن درمانی برای هپاتیت B مزمن هستند. ریشهکن کردن این بیماری بسیار دشوار است؛ این بیماری که عامل اصلی سرطان کبد محسوب میشود، بیش از ۲۴۰ میلیون نفر را در سراسر جهان درگیر کرده است، اما تنها ۱۳ درصد از مبتلایان از بیماری خود آگاهی دارند و به همین دلیل، به آن لقب «قاتل خاموش» دادهاند.
اکنون پژوهشگران بیش از هر زمان دیگری به مهار این بیماری نزدیک شدهاند. در تاریخ ۲۸ می (تاریخ انتشار این مقاله بیست و هشتم می 2026 است)، محققان نتایج کارآزمایی بالینی فاز سوم خود را در نشریه New England Journal of Medicine منتشر کردند؛ مطالعهای که در آن داروی جدیدی به نام «بپیروویرسن» (bepirovirsen) بر روی گروهی متشکل از ۱۸۳۸ بزرگسال مبتلا به هپاتیت B مزمن در ۲۹ کشور آزمایش شده بود.
با افزودن این داروی جدید به درمانهای استاندارد، تقریباً از هر پنج شرکتکننده، یک نفر به وضعیتی دست یافت که محققان آن را «درمان عملکردی» (functional cure) مینامند؛ بدین معنا که به نظر میرسید سیستم ایمنی بدن آنها قادر است ویروس را بدون نیاز به دارو، برای بیش از شش ماه تحت کنترل نگه دارد. این نتیجه بسیار بهتر از روشهای درمانی استانداردِ فعلی است که در آنها نرخ درمان عملکردی، پس از هشت تا ده سال درمان، تنها حدود ۳ درصد است.
سنگ جی لیم، از نویسندگان این پژوهش و مدیر بخش هپاتولوژی در سیستم سلامت دانشگاه ملی سنگاپور، میگوید: «این دادههای جدید مایه دلگرمی بسیاری از بیماران مبتلا خواهد بود؛ بیمارانی که حتی باور ندارند درمان قطعی امکانپذیر باشد و ناچارند با درمانهای طولانیمدتِ ضدویروسیِ خوراکی و همچنین انگِ ناشی از ناقل بودنِ ویروس هپاتیت B کنار بیایند. ما پیش از این درمانی نداشتهایم که تا این حد به سطح درمان قطعی نزدیک شده باشد. گمان میکنم بیمارانم از دسترسی به این روش درمانی بسیار خرسند خواهند شد.»
کارشناسان مستقل نیز با این نظر موافقاند.
آنا سوک-فانگ لاک، مدیر بخش هپاتولوژی بالینی و معاون پژوهشهای بالینی در دانشکده پزشکی دانشگاه میشیگان، میگوید: «پس از ناکامی در بسیاری از کارآزماییهای ۱۰ سال گذشته، نتایج کارآزماییهای B-Well این امید را ایجاد میکند که دستیابی به درمان عملکردی برای هپاتیت B امکانپذیر است.» لاک که از متخصصان برجسته در زمینه هپاتیت B مزمن است، در این پژوهش مشارکت نداشته، اما سرمقاله تفسیری در واکنش به نتایج این کارآزمایی منتشر کرده است.
بااینحال، نتایج این پژوهش را نمیتوان به گروههایی از بیماران که از مطالعه کنار گذاشته شده بودند —یعنی مبتلایان به سیروز، افراد دارای عفونت همزمان با ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV) و یا کسانی که بیماریشان شدید بود— تعمیم داد. این دارو در مورد بیمارانی که وضعیتشان از پیش تحت کنترل بهتری قرار داشت، بهترین عملکرد را نشان داد.
در حال حاضر، هنوز راه درازی تا غلبه بر هپاتیت B مزمن در پیش است؛ اما به گفتة جین دیویس، متخصص بیماریهای عفونی در بیمارستان رویال داروین استرالیا و مدیر سازمان هپاتیت استرالیا، اینها «نتایج اولیهی امیدوارکننده» و گامی مهم رو به جلو محسوب میشوند. این خبر بهویژه برای کسانی که شاهد آسیبهای ناشی از هپاتیت B بودهاند، بسیار مسرتبخش است.
چرا هپاتیت B تا این حد خطرناک است؟
هپاتیت اصطلاحی کلی برای التهاب کبد است. این بیماری توسط پنج ویروس اصلی — یعنی D ،C ،B ،A و E — و همچنین عواملی مانند مصرف زیاد الکل، قرار گرفتن در معرض سموم و برخی بیماریهای خودایمنی ایجاد میشود.
هپاتیت B شایعترین و در عین حال مسریترین نوع در میان این ویروسهاست. این ویروسِ مقاوم که از طریق خون و مایعات بدن (مانند مایع منی، ترشحات واژن و مایع آمنیوتیک) منتقل میشود، قادر است تا یک هفته خارج از بدن انسان و روی سطوح زنده بماند. ابتلا به هپاتیت B از طریق تماسهای معمولی مانند بوسیدن، سرفه کردن یا سهیم شدن در وعده غذایی امکانپذیر نیست؛ اما میتوان آن را از طریق استفاده مشترک از مسواک، ناخنگیر یا تیغ اصلاح، تماس با سوزنهای آلوده، تزریق خون در مراکز درمانی یا تماس جنسی دریافت کرد.
دیویس توضیح میدهد که پس از ابتلا، بیماران در معرض خطر ابتلا به هپاتیت B مزمن قرار میگیرند؛ وضعیتی که میتواند مادامالعمر باشد و سالها به «آسیبرسانی بیسروصدا به کبد» ادامه دهد.
اختلال در عملکرد کبد میتواند پیامدهای وخیمی به همراه داشته باشد. این عضو حیاتی وظایف متعددی را در سراسر بدن بر عهده دارد: پردازش مواد مغذی حاصل از غذا، تصفیه سموم، تولید مواد ضروری مانند صفرا و فاکتورهای انعقاد خون، و ذخیرهسازی ویتامینها، مواد معدنی و قند. این عملکردها بر متابولیسم کلی بدن، سیستم ایمنی، گوارش و فرآیند سمزدایی تأثیرگذار هستند.
این بیماری بهمرور زمان میتواند منجر به ایجاد بافت اسکار در کبد، نارسایی کبد، سرطان کبد و مرگ زودرس شود؛ بهطوری که پس از دخانیات، دومین عامل سرطانزای قوی محسوب میگردد. سالانه بیش از یک میلیون نفر بر اثر عوارض هپاتیت B جان خود را از دست میدهند، درحالیکه بسیاری از آنها حتی از ابتلای خود به این بیماری بیخبرند.
لاک میگوید: «هپاتیت B یک قاتل خاموش است.» این ویروس بهصورت پنهانی عمل میکند و اغلب هیچگونه علامتی ندارد یا تنها با علائم خفیفی همچون درد معده، خستگی، تب، درد مفاصل و بیاشتهایی همراه است. بیش از نیمی از مبتلایان به هپاتیت B از بیماری خود آگاه نیستند و حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد از افراد مبتلا به نوع حاد این بیماری، هیچگونه علامتی نشان نمیدهند.
این افراد ممکن است ناخواسته ویروس را به دیگران منتقل کنند.
دیویس میگوید که این بیماری بهویژه برای نوزادان خطرناک است، زیرا میتواند هنگام زایمان از مادر به نوزاد منتقل شود. جف دوشیکو، متخصص کبد و استاد بیمارستان Royal Free و دانشکده پزشکیUniversity College London، میافزاید که این نوع عفونتها «تمایلی نگرانکننده» برای مزمن شدن دارند. ابتلا به هپاتیت B در بدو تولد یا نزدیک به آن، در حدود ۹۰ درصد نوزادان منجر به عفونت مزمن میشود، درحالیکه این احتمال برای کودکان بزرگتر، نوجوانان و بزرگسالان تنها ۵ درصد است.
دیویس خاطرنشان میکند: «جنبهی تأسفبار ماجرا این است که این بیماری تا حد زیادی قابل پیشگیری و کنترل است.»
مهار یک «همهگیری خاموش»
کارشناسان بر این باورند که ما هماکنون ابزارهایی برای مهار هپاتیت B در اختیار داریم: واکسنهای ایمن، آزمایشهای خون ساده برای تشخیص بیماری و داروهای ضدویروسی مؤثر. بااینحال، این امکانات در بسیاری از مناطقی که به شدت مورد نیاز هستند، بهطور گسترده در دسترس نیستند؛ و همین امر ضرورت تلاش برای دستیابی به درمان قطعی را دوچندان میکند.
بخش عمدهای از تلاشها برای مهار هپاتیت B بر واکسن این بیماری متمرکز بوده است؛ واکسنی که نخستین بار در سال ۱۹۸۱ معرفی شد. این واکسن برای چندین دهه، ایمنی تقریباً صددرصدی در برابر ویروس ایجاد میکند و میزان موارد جدید ابتلا به هپاتیت B را در بسیاری از کشورها بیش از ۹۰ درصد کاهش داده است. همین ویژگی—یعنی توانایی کاهش خطر ابتلا به سرطان کبد—باعث شده تا برخی آن را نخستین واکسن «ضدسرطان» جهان بنامند.
افراد میتوانند در هر سنی این واکسن را دریافت کنند، اما هرچه زودتر انجام شود، بهتر است؛ برای نمونه، تزریق واکسن در بدو تولد از سال ۱۹۹۴ تاکنون در ایالات متحده، مانع از مرگ بیش از ۹۰ هزار و ۱۰۰ کودک شده است.
دیویس میگوید: «واکسن هپاتیت B برای نوزادان، یکی از مؤثرترین ابزارهای بهداشت عمومی است که در اختیار داریم.» لاک نیز میافزاید که بدون این واکسن، برخی نوزادان به ویروس آلوده میشوند، به بیماری مزمن دچار میگردند، عفونت را به دیگر افراد واکسینهنشده منتقل میکنند و یا در سنین پایین جان خود را از دست میدهند.
چالش، دسترسی به افرادی است که به واکسن نیاز دارند، بهویژه در جوامعی با بالاترین میزان عفونت مانند مناطق جنوب صحرای آفریقا و غرب اقیانوس آرام که میزان واکسیناسیون پایینتری دارند، در درجه اول به دلیل منابع و زیرساختهای محدود.
سپس مشکل درمان ویروس پس از ابتلا وجود دارد. هپاتیت B یک «ویروس مخفی» محسوب میشود که بهدلیل تواناییاش در فرار از تشخیص و گیج کردن سیستم ایمنی بدن شناخته میشود - که برای سرکوب آن به یک عمر دارو نیاز دارد. پزشکان معمولاً آنالوگهای ژنریک نوکلئوز(تی)اید، ضد ویروسهایی را تجویز میکنند که به گفته لوک «ارزان، ایمن و مؤثر» هستند - اما به ندرت ویروس را به طور کامل پاک میکنند یا باعث درمان عملکردی میشوند.
بیماران همچنین ممکن است اینترفرون – بهویژه اینترفرون آلفا پگیلهشده - دریافت کنند که یک درمان ۴۸ هفتهای گران برای هپاتیت B مزمن است. این دارو با سرکوب تکثیر ویروس و تعدیل سیستم ایمنی بدن عمل میکند. این دارو نسبت به داروهای ضد ویروسی میزان درمان عملکردی بالاتری دارد، اما با برخی عوارض جانبی ناخوشایند همراه است، بنابراین اغلب تحمل آن دشوار است.
آلیس لی، متخصص گوارش، کبد و استاد دانشگاه مککواری، میگوید: «همانند واکسنها، هزینههای درمان هپاتیت B میتواند پایین باشد، اما داروهای ژنریک ارزانقیمت در همه جا در دسترس نیستند.» دوشیکو میگوید، همین شکاف در مقرونبهصرفه بودن و دسترسی، دلیل آن است که برخی از کارشناسان، هپاتیت B را بزرگترین نقص سلامت عمومی قرن بیستم میدانند و آن را نمونهای از «نابرابری وحشتناک» مینامند.
جستجوی درمان
دانشمندان برای ریشهکن کردن هپاتیت B، به دنبال درمانی بودهاند - احتمالاً ترکیبی از داروهایی که تکثیر ویروس را مسدود میکنند، تولید پروتئینهای ویروسی را مهار میکنند و سیستم ایمنی را برای پاکسازی ویروس تحریک میکنند. آنها فکر میکنند که با بپیروویرسن میتوانند هر سه کار را انجام دهند - حداقل در برخی از بیماران.
این دارو به RNA پیامرسان ویروس متصل میشود تا تولید پروتئین و RNA را مهار کند. همچنین سیستم ایمنی را به روشی منحصر به فرد برای حمله به هپاتیت B تحریک میکند: پس از تزریق، به نظر میرسد که توسط ماکروفاژها - گلبولهای سفید تخصصی و اولین خط دفاعی سیستم ایمنی در برابر عوامل بیماریزا - جذب میشود. لاک توضیح میدهد که این بدان معناست که این دارو بیشتر به عنوان یک تعدیلکننده سیستم ایمنی عمل میکند تا یک ضد ویروس با اثر مستقیم، و به سیستم ایمنی فرد اجازه میدهد تا کنترل را دوباره به دست آورد.
در این کارآزمایی بالینی، شرکتکنندگان علاوه بر درمان معمول خود با آنالوگهای نوکلئوتیدی، به مدت شش ماه دوز هفتگی داروی بپیروویرسن یا دارونما دریافت کردند که منجر به دستیابی به نرخ درمان عملکردی در ۱۹ درصد از شرکتکنندگان شد. افرادی که با پایینترین سطح آنتیژن سطحی ویروس وارد مطالعه شده بودند، به نرخ درمان عملکردی حتی بالاتری معادل ۲۶ درصد دست یافتند.
اگرچه در میان افرادی که این دارو را مصرف میکردند نتایج مثبتی مشاهده شد، اما یکی از نکات مهمِ برآمده از این نتایج آن است که به نظر میرسد بپیروویرسن در افرادی که بیماری هپاتیت B آنها از قبل تا حدی کنترل شده است، عملکرد بهتری دارد.
دیویس میگوید: «این موضوع بر نکتهای حیاتی تأکید دارد: درمانهای جدید تنها زمانی میتوانند زندگی افراد را متحول کنند که بیماری آنها در مراحل اولیه تشخیص داده شود، بهطور منظم تحت پایش قرار گیرند و به سیستم مراقبتهای درمانی متصل شوند.»
دوشیکو اظهار میدارد که در حال حاضر، داروهایی مانند بپیروویرسن میتوانند به ستون اصلی درمانهای آتی برای هپاتیت B مزمن تبدیل شوند. او میافزاید که اگرچه این یافتههای اخیر «امیدوارکننده» هستند، اما شمار قابلتوجهی از بیماران در مناطق کمبرخوردار زندگی میکنند و مشخص نیست که دسترسی به بپیروویرسن یا هزینه آن برای این افراد چگونه خواهد بود.
این دارو همچنین ممکن است با عوارضی همچون تغییر در تعداد پلاکتها، اختلال در عملکرد کلیه یا واکنشهایی در محل تزریق همراه باشد که نیازمند پایش دقیق هستند. شرکت داروسازی GSK دادههای خود را به نهادهای نظارتی دارو در ایالات متحده، کانادا، اروپا، ژاپن و چین ارائه کرده و انتظار دارد که تصمیمگیریها در خصوص صدور مجوز، اواخر سال جاری اعلام شود.
دیویس میگوید: «اینها تحولات جدید و هیجانانگیزی هستند، اما اولویت فوری همچنان ثابت است: شناسایی افراد مبتلا به هپاتیت B، اتصال آنها به خدمات درمانیِ متناسب با شرایط فرهنگیشان و حمایت از آنها پیش از آنکه دچار بیماری کبدی یا سرطان کبد شوند.»
«این وضعیت نباید همچنان بهعنوان یک همهگیری خاموش باقی بماند.»
منبع
.https://www.nationalgeographic.com/health/article/hepatitis-b-bepirovirsen-cure-breakthrough