تهیه‌کننده: پیمان پورنیا
رئیس مطالعات و پژوهش واحد تحقیق و توسعه شرکت ایران ملاس

پژوهشگران در حال بررسی ارتباط جالب‌توجه میان بیماری‌های خودایمنی و عارضه‌هایی همچون POTS و «کووید طولانی‌مدت» (Long COVID) هستند، به این امید که این تحقیقات به یافتن درمان‌های هدفمندتر منجر شود.
در سال ۲۰۰۲، سارا شفر، پزشکی که در منطقه سان‌فرانسیسکو طبابت می‌کرد، دچار مجموعه‌ای از علائم عجیب شد: احساس سبکی سر، سردرد، درد مفاصل، مه‌آلودگی ذهنی و خستگی مفرط. ایستادن به مدت بیش از پنج دقیقه برای او تقریباً غیرممکن بود.
پس از هفت سال که بخش عمده‌ای از روز را در بستر می‌گذراند، سرانجام تشخیص داده شد که شفر به «سندرم تاکی‌کاردی ارتوستاتیک وضعیتی» یا به اختصار «POTS» مبتلا است؛ نوعی اختلال در سیستم عصبی خودمختار که شبکه‌ای از اعصاب در سراسر بدن را شامل می‌شود و عملکردهای غیرارادی مانند ضربان قلب، تنفس و گوارش را کنترل می‌کند.
اما تشخیص دیگری نیز برای شفر مطرح شد: بیماری شوگرن؛ یک اختلال خودایمنی سیستمیک که معمولاً با علائمی همچون خشکی چشم و خشکی دهان شناخته می‌شود—هرچند بیماران گزارش می‌دهند که علائم آن بسیار گسترده‌تر و پیچیده‌تر از این موارد است. در نهایت مشخص شد که علائم POTS در واقع هشداری اولیه از بیماری خودایمنی او بوده است.
متخصصان به تدریج درمی‌یابند که اختلال در عملکرد سیستم عصبی خودمختار یا دیس‌اتونومی می‌تواند بخش مهمی از بیماری‌های خودایمنی، مانند شوگرن، باشد. در واقع، تحقیقات نشان داده است که احتمال ابتلای افراد مبتلا به POTS به بیماری‌های خودایمنی مانند لوپوس یا هاشیموتو — چه پیش از بروز علائم POTS و چه پس از آن — بسیار بیشتر است؛ به‌طوری که مطالعات حاکی از آن است که این وضعیت در مورد یک نفر از هر پنج فرد مبتلا به POTS صدق می‌کند. حتی اگر تشخیص رسمی داده نشده باشد، احتمال اینکه افراد مبتلا به POTS نشانگرهای خودایمنی دیگری نیز داشته باشند، بیشتر است.
در مقابل، تحقیقات نشان می‌دهد که افراد مبتلا به اختلالات خودایمنی نیز با احتمال بالایی ممکن است دچار نوعی اختلال در عملکرد سیستم عصبی، از جمله POTS، شوند. این ارتباط شامل حال افرادی می‌شود که به اختلالات مشابه POTS مبتلا هستند؛ اختلالاتی نظیر کووید طولانی‌مدت یا «انسفالومیلیت میالژیک/سندرم خستگی مزمن» (ME/CFS). هر سه مورد به عنوان بیماری‌های مزمنِ مرتبط با عفونت شناخته می‌شوند که در پی نوعی آسیب یا تحریک سیستم ایمنی — مانند عفونت ویروسی، بارداری یا آسیب‌های شدید نظیر ضربه مغزی یا جراحی — آغاز می‌گردند.
بلر گراب، متخصص قلب و عروق در مرکز درمانی دانشگاه تولیدو که نزدیک به ۴۰ سال است بیماران مبتلا به POTS را درمان می‌کند، دریافته است که بسیاری از بیمارانش عامل محرک خاصی را برای بیماری خود گزارش می‌دهند؛ عاملی که او آن را رویداد شاخص می‌نامد. بسیاری از همین عوامل محرک، به‌عنوان آغازگر بیماری‌های خودایمنی نیز شناخته می‌شوند. گراب می‌گوید: «با خودم گفتم، این وضعیت شبیه به یک بیماری خودایمنی به نظر می‌رسد.»
بعید است که POTS و بیماری‌های هم‌خانواده آن، خودشان در دسته بیماری‌های خودایمنی طبقه‌بندی شوند؛ چرا که علائم آن‌ها در بیماران مختلف تفاوت‌های زیادی با هم دارد و این امر نشان می‌دهد که این بیماری‌ها ناشی از اختلالات متعدد و گوناگونی در بدن هستند. بااین‌حال، درک اینکه چرا این بیماری‌ها تا این حد شبیه به بیماری‌های خودایمنی به نظر می‌رسند، می‌تواند گامی بزرگ برای علم و همچنین مسیری به سوی یافتن درمان‌های پایدار باشد.
دو نظریه غالب درباره چگونگی و چرایی بروز بیماری‌های خودایمنی وجود دارد. نظریه اول تقلید مولکولی نام دارد؛ در این حالت، پروتئین‌های یک عامل بیماری‌زا مانند ویروس شباهت زیادی به یکی از پروتئین‌های بدن دارند. این شباهت می‌تواند باعث شود که سیستم ایمنی در تلاش برای مقابله با عامل بیماری‌زا، به بافت‌های خودِ بدن حمله کند.
نظریه دوم بیان می‌کند که التهاب مزمن می‌تواند منجر به تخریب بافت‌های بدن شود و در پی آن، زنجیره‌ای از پروتئین‌ها و مولکول‌ها آزاد گردند که بدن آن‌ها را غیرطبیعی تلقی می‌کند. این فرایند می‌تواند باعث شود بدن علیه خود عمل کند و سیستم ایمنی به این پروتئین‌ها به چشم عوامل مهاجم خارجی حمله ور شود. آیلین روهوی، متخصص مغز و اعصاب و مدیر پزشکی مرکز Chiari/EDS در بیمارستان Mount Sinai South Nassau می‌گوید: «بدن شروع به تولید آنتی‌بادی‌هایی علیه خود می‌کند.»
در هر دو حالت، سیستم ایمنی آنتی‌بادی‌هایی تولید می‌کند که به خودِ بدن حمله می‌کنند؛ به این آنتی‌بادی‌ها «خود-آنتی‌بادی» (auto-antibody) گفته می‌شود. نوع بیماری خودایمنی که فرد به آن مبتلا می‌شود، به این بستگی دارد که چه نوع خود-آنتی بادی‌هایی تولید شده و آن آنتی بادی‌ها به کدام بخش‌های بدن حمله می‌کنند.
بسیاری از متخصصان اکنون بر این باورند که اختلال در عملکرد دستگاه عصبی خودمختار نیز در این میان نقش دارد.
برنت گودمن، متخصص مغز و اعصاب در مرکز درمانی HonorHealth، می‌گوید می‌توان دستگاه عصبی خودمختار را به چراغ هشدار موتور خودرو تشبیه کرد؛ چراغی که هرگاه مشکلی در بدن بروز کند، با صدای بلند هشدار می‌دهد. هنگامی که دستگاه عصبی خودمختار فعالیت بیش‌ازحد سیستم ایمنی را تشخیص می‌دهد، خود نیز فعالیتش را تشدید می‌کند.
روهوی می‌گوید: «وقتی تعادل سیستم ایمنی به هم می‌خورد، نوعی تحریک مداوم در آن ایجاد می‌شود که به واکنشی التهابی، مزمن و فراگیر (سیستمیک) در بدن می‌انجامد؛ واکنشی که در نهایت بر دستگاه عصبی تأثیر گذاشته و با آن تداخل پیدا می‌کند.»
با گذشت زمان، این فعالیت‌های مداوم شروع به فرسایش و تخریب دستگاه عصبی خودمختار می‌کنند و به اعصاب ظریفی که در سراسر بدن گسترده شده و وظیفه دارند به اندام‌های مختلف — مانند قلب یا دستگاه گوارش — دستور کار بدهند، آسیب می‌رسانند.
این اعصابِ آسیب‌دیده و ملتهب دیگر قادر نیستند پیام‌ها را به‌طور مؤثر میان اندام‌ها و مغز منتقل کنند. بنابراین، وقتی قلب و رگ‌های خونی نمی‌توانند خون را به‌شکل کارآمدی در سراسر بدن به جریان بیندازند، این وضعیت می‌تواند به سرگیجه و تپش قلب شدید منجر شود؛ علائمی که مشخصه‌ی بیماری‌هایی مانند POTS هستند. به‌همین‌ترتیب، وقتی دستگاه گوارش نمی‌تواند غذا را به‌درستی هضم کند، ممکن است علائمی همچون اسهال یا یبوست مزمن بروز کند.
این رابطه دوسویه است؛ فعالیت بیش‌ازحدِ سیستم عصبی خودمختار نیز می‌تواند موجب اختلال در عملکرد سیستم ایمنی شود. پی‌جی اوتز، پژوهشگر دانشگاه استنفورد، می‌گوید: «ما اکنون شاهد الگوهای مشترکی در بیماری‌های متعددی از جمله کووید طولانی‌مدت، ME/CFS و POTS هستیم؛ بیماری‌هایی که در آن‌ها یک عفونت ویروسی سیستم ایمنی را فعال کرده و به‌طور بالقوه منجر به بروز بیماری‌های خودایمنی می‌شود.»
دانشمندان روزبه‌روز بیشتر درمی‌یابند که می‌توانند برای درک علل POTS و سایر اختلالات سیستم عصبی خودمختار، از همان راهکارهایی استفاده کنند که برای شناخت بیماری‌های خودایمنی به کار می‌برند.
هر دو نوع بیماری زمانی ایجاد می‌شوند که آنتی‌بادی‌ها به‌جای کمک به بدن، به آن حمله می‌کنند و موجب آسیب به اندام‌ها یا بافت‌های هدف می‌شوند. نیلز آیکل‌کمپ، پژوهشگر مرکز پزشکی دانشگاه اوترخت در هلند، می‌گوید که شناساییِ دقیقِ آن دسته از خود-آنتی‌بادی‌هایی که عامل این آسیب هستند، کلید درک این بیماری‌هاست.
برای مثال، به دو مورد از مطالعات اخیر درباره کووید طولانی‌مدت توجه کنید. آیکل‌کمپ و همکارانش اخیراً ایمونوگلوبولین G را — نوعی آنتی‌بادی که پس از رفع عفونت در بدن باقی می‌ماند — در افراد مبتلا به کووید طولانی‌مدت بررسی کردند. آن‌ها دریافتند که تزریق این خود-آنتی‌بادی‌ها به موش‌ها، منجر به بروز علائم عصبی مرتبط با درد مزمن می‌شود.
در آزمایشی مشابه، آکیکو ایواساکی، پژوهشگر دانشگاه ییل، و همکارانش خود-آنتی‌بادی‌های افراد مبتلا به کووید طولانی‌مدت را به بدن موش‌ها تزریق کردند؛ این کار باعث شد حیوانات دچار علائم عصبی نظیر خستگی، مشکلات تعادل و هماهنگی حرکتی، آسیب عصبی و درد مزمن شوند.
هر دو مطالعه نشان‌دهنده ارتباطی احتمالی میان وجود خود-آنتی‌بادی‌ها در افراد مبتلا به کووید طولانی‌مدت و بروز علائم عصبی هستند؛ امری که حاکی از حمله این خود-آنتی‌بادی‌هایی خاص به سیستم عصبی است.
مطالعات متعدد همچنین وجود خود-آنتی‌بادی‌ها را در افراد مبتلا به POTS شناسایی کرده‌اند؛ از جمله آن‌هایی که به گیرنده‌های آدرنرژیک مسئول کنترل واکنش «جنگ یا گریز» بدن و گیرنده‌های موسکارینی مسئول کنترل واکنش «استراحت و هضم» بدن حمله می‌کنند. اختلال در عملکرد این گیرنده‌ها از نظر تئوری می‌تواند توانایی سیستم عصبی خودمختار در تنظیم این واکنش‌ها را مختل سازد؛ با این حال، پژوهشگران هنوز نتوانسته‌اند ثابت کنند که این خود-آنتی‌بادی‌ها عامل اصلی بروز علائم POTS هستند.
اما هنگامی که خود-آنتی‌بادی‌ها مسئول یک بیماری شناسایی شوند — کاری که آیکلکمپ و تیمش اکنون در تلاش برای انجام آن در مورد کووید طولانی‌مدت هستند — می‌توان آن‌ها را هدف قرار داد.
کارشناسان امیدوارند که تبیین دقیق ارتباط قوی میان اختلال در عملکرد سیستم ایمنی و اختلال در عملکرد سیستم عصبی خودمختار، مسیرهای درمانی جدید و بالقوه‌ای را نیز پیش روی ما قرار دهد.
برای مثال، اختلالات خودایمنی مانند لوپوس یا شوگرن گاهی اوقات با ایمونوگلوبولین داخل وریدی درمان می‌شوند، تزریق آنتی‌بادی‌هایی از اهداکنندگان سالم که تصور می‌شود به مقابله با هر گونه اختلال در سیستم ایمنی کمک می‌کند. مؤسسات ملی بهداشت در حال حاضر در حال آزمایش این موضوع هستند که آیا این درمان می‌تواند به عنوان یک درمان بالقوه برای افراد مبتلا به کووید طولانی‌مدت نیز استفاده شود یا خیر.
در همین حال، متخصصان خواستار طراحی و توسعه کارآزمایی‌های بالینی برای بررسی طیف وسیعی از ایمنی‌درمانی‌ها، از جمله ایمونوگلوبولین وریدی، تعویض پلاسما  و داروهای بیولوژیک برای افراد مبتلا به POTS  و کووید طولانی‌مدت هستند، زیرا مشخص شده است که این درمان‌ها نوعی از اختلال عملکرد سیستم ایمنی مرتبط با این شرایط را هدف قرار می‌دهند.
روهوی می‌گوید اگرچه این درمان‌ها نویدبخش هستند، اما برخی اشکالات نیز وجود دارد. بسیاری از بیماران او که مبتلا به POTS، ME/CFS و کووید طولانی‌مدت هستند، به ایمونوتراپی پاسخ می‌دهند - اما نه برای مدت طولانی.
روهوی می‌گوید: «این روش واقعاً به ریشه اصلی بیماری نمی‌پردازد؛ به همین دلیل است که در نهایت، روند خودِ بیماری بر دارویی که ما به‌عنوان یک اقدام درمانی به کار می‌بریم غلبه می‌کند و سپس علائم دوباره بروز می‌یابند.»
او می‌گوید فراتر از تغییر کاربری درمان‌های مختص بیماری‌های خودایمنی، باید کارهای بیشتری انجام شود تا مسیرهای دقیقی که به اختلالات سیستم عصبی خودمختار مانند POTS منجر می‌شوند شناسایی گردند و درمان‌های اختصاصی و متناسبی ابداع شود که سرانجام بتواند برای بیمارانی همچون شفر تسکین‌بخش باشد.

منبع

.https://www.nationalgeographic.com/health/article/pots-long-covid-autoimmune