تهیهکننده: پیمان پورنیا
رئیس مطالعات و پژوهش واحد تحقیق و توسعه شرکت ایران ملاس
واکسن آزمایشی mRNA با موفقیت مرحله سوم کارآزماییهای بالینی را پشت سر گذاشت؛ مرحلهای که آخرین گامِ لازم پیش از دریافت تأییدیه از سازمان غذا و دارو (FDA) محسوب میشود.
شرکتهای داروسازی مرک و مدرنا این هفته اعلام کردند (تاریخ انتشار مطلب بیست و یکم آگوست 2026 است) که یک واکسن آزمایشی سرطان mRNA در یک کارآزمایی بالینی بزرگ، از بازگشت و گسترش ملانوما، کشندهترین شکل سرطان پوست، جلوگیری کرده است.
این شرکتها اعلام کردند که این دارو با موفقیت به هدف اصلی کارآزمایی بالینی فاز ۳ خود، آخرین مرحله لازم قبل از درخواست تأیید از سازمان غذا و داروی ایالات متحده، دست یافته است. این اولین باری است که یک واکسن سرطان mRNA تا این حد پیشرفت کرده است.
این کارآزمایی شامل بیش از ۱۰۰۰ بیمار ملانوما بود که تومورهای آنها برداشته شده بود اما در معرض خطر بازگشت سرطان بودند. این کارآزمایی ترکیبی از اینتیسمران، یک واکسن سرطان شخصیسازیشده، و کیترودا، یک آنتیبادی مونوکلونال که معمولاً برای جلوگیری از عود ملانوما استفاده میشود، را در مقابل تجویز کیترودا به تنهایی مقایسه کرد.
اگرچه این شرکتها هنوز دادههای خود را منتشر نکردهاند، اما اعلام کردند که تحلیل موقتی نتایج نشان میدهد این روش ترکیبی اثربخشی بیشتری داشته و تنها عوارض جانبی ناچیزی، از جمله خستگی و تب، به همراه داشته است.
جنیس منرت، پزشک متخصص سرطان و پژوهشگر مرکز سرطان پرلماتر در دانشگاه نیویورک و سرپرست این مطالعه، میگوید: «بیماران برای چند روز احساس ناخوشایندی داشتند و یکی دو روز از کار بازماندند، اما هیچکدام از عوارض، تهدیدکننده حیات نبود.»
کاترین وو، پزشک و پژوهشگر مؤسسه سرطان دانا-فاربر دانشگاه هاروارد ــ که تیمش نخستین بار در سال ۲۰۱۷ اثبات مفهوم واکسنهای mRNA را نشان داد ــ میگوید این مطالعه حاکی از آن است که روش مذکور، که پژوهشگران نزدیک به یک دهه مشغول توسعه آن بودهاند، واقعاً به بیماران کمک میکند. وو میافزاید که «احتمال زیادی وجود دارد» این نوع واکسن برای سایر انواع سرطان نیز کارآمد باشد.
مهنرت میافزاید: «اگر این روش در سایر انواع سرطان نیز مؤثر واقع شود — که هماکنون در حال آزمایش روی سرطانهای مثانه و ریه است — میتواند تحولی بنیادین ایجاد کند.»
درمان سرطانی مختص شما
روشهای سنتی درمان سرطان، رویکردهایی یکسان برای همه بیماران بودهاند. اما این واکسنهای mRNA ضدسرطان — که با عنوان درمان نئوآنتیژن نیز شناخته میشوند — سلولهای سرطانیِ خاصِ یک بیمار مشخص را هدف قرار میدهند.
وو توضیح میدهد: «این کار شبیه تولید انبوهِ یک نوع واکسن برای گروهی از بیماران نیست؛ بلکه در واقع، شما برای هر فرد واکسنی اختصاصی و سفارشی تولید میکنید.»
پژوهشگران کار خود را با نمونهبرداری از تومور سرطانی — چه از طریق بیوپسی و چه با برداشتن کامل تومور — و تعیین توالی DNA آن و مقایسهاش با DNA بافت سالم همان فرد آغاز میکنند. بدین ترتیب، آنها میتوانند جهشهای عامل سرطان را شناسایی کنند. سپس، الگوریتمهای یادگیری ماشین کمک میکنند تا پیشبینی شود کدام نئوآنتیژنها (مولکولهایی که در اثر جهش تولید میشوند) بیشترین نقش را در تومور خاص شما ایفا میکنند.
در مرحله بعد، پژوهشگران باید راهی بیابند تا به سیستم ایمنی شما نشان دهند که آن نئوآنتیژنها را کجا پیدا کند. درست همانطور که سرطان هر فرد منحصربهفرد است، نوع HLA اش—یا همان آنتیژنهای لکوسیت انسانی، پروتئینهای نشانگری که تقریباً در تمام سلولهای بدن موجود هستند — نیز منحصربهفرد است. همین پروتئینها هستند که به سیستم ایمنی شما علامت میدهند کدام سلولها را باید از بین ببرد.
با در اختیار داشتن این اطلاعات، پژوهشگران قادرند واکسن شخصیسازیشده طراحی کنند. آنها یک مولکول mRNA—نوعی RNA که حامل دستورالعملهای ژنتیکی است — میسازند و آن را با دستورالعملهایی برنامهریزی میکنند که به سیستم ایمنی میگوید چگونه به تومور حمله کند. این مولکول درون یک نانوذره لیپیدی قرار میگیرد و درست مانند واکسن آنفولانزا، تزریق میشود.
مهنرت توضیح میدهد: «هدف این است که به سیستم ایمنی یک طرح کلی یا نقشه راه بدهیم؛ نقشهای که نشان دهد سیستم ایمنی باید به دنبال چه چیزی باشد و چگونه آن را از بین ببرد.»
«آینده فوقالعاده هیجانانگیز است»
انتظار میرود پژوهشگران بهزودی دادههای خود را ارائه دهند، اما نتایج احتمالاً مشابه نتایج کارآزمایی فاز ۲ است که در ماه ژوئن منتشر شد؛ نتایجی که نشان میداد این واکسن خطر عود بیماری یا مرگ را تا ۴۹ درصد کاهش میدهد. به گفته «مِنرت»، تنها تفاوتهای عمده این بود که کارآزمایی فاز ۳ شامل افراد بسیار بیشتری میشد و صرفاً بر بیماران در مراحل پایانی سرطان متمرکز نبود.
کارآزماییهای فاز ۳ برای دستیابی به استانداردهای درمانی جدید بسیار مفید هستند، زیرا تعداد بالای شرکتکنندگان به پژوهشگران امکان میدهد تا نتایج را در گروههای مختلف بیماران با یکدیگر مقایسه کنند. به گفتۀ مِنرت، گام بعدی ارزیابی دادهها توسط سازمان غذا و دارو است؛ چنانچه این سازمان دادهها را متقاعدکننده و ارزشمند بداند، تیم پژوهشی کار را برای پیادهسازی آن در مقیاس جهانی آغاز خواهد کرد. او افزود: «ما برای انجام این کار کاملاً آمادهایم.»
نینا بهاردواج، مدیر بخش ایمونوتراپی در دانشکده پزشکی آیکان در ماونت ساینای که هدایت بخش عمدهای از تحقیقات بنیادیِ منجر به ساخت این واکسن جدید را بر عهده داشته است، میگوید این روش درمانی میتواند برای بیمارانی که تومورهایشان برداشته شده اما همچنان در معرض خطر عود سرطان قرار دارند، «تحولآفرین» باشد. او میافزاید: «به نظرم آینده فوقالعاده هیجانانگیز است.»
منبع
.https://www.nationalgeographic.com/health/article/mrna-cancer-vaccine-melanoma