تهیهکننده: پیمان پورنیا
رئیس مطالعات و پژوهش واحد تحقیق و توسعه شرکت ایران ملاس
درحالیکه دانشمندان درباره افزایش موارد ابتلا به سرطان روده بزرگ در سنین پایین پرسشهایی را مطرح میکنند، مطالعهای جدید پاسخهای احتمالی را ارائه میدهد.
سرطان روده بزرگ (کولورکتال) موضوعی است که باید به آن توجه داشت: امروزه از هر پنج مورد تشخیصدادهشده، یک مورد در افراد زیر ۵۴ سال رخ میدهد که نشاندهنده افزایشی ۱۱ درصدی در این گروه سنی طی دو دهه گذشته است. اینکه دقیقاً چه عاملی موجب این افزایش ناگهانی در میان بیماران جوانتر شده، دانشمندان و متخصصان پزشکی را به یک اندازه سردرگم کرده است.
بااینحال، سالهاست که متخصصان گمان میکنند کولیباکتین، سمی که توسط E. coli و سایر باکتریهایی که میتوانند به DNA آسیب برسانند، تولید میشود، میتواند در این امر دخیل باشد. اکنون، یک مطالعه جدید که در Nature منتشر شده است، ارتباط قوی بین قرار گرفتن در معرض کولیباکتین در دوران کودکی و سرطان روده بزرگ در بیماران زیر ۴۰ سال را شناسایی کرده است.
در اینجا نحوه گسترش درک دانشمندان از تأثیر میکروبیوم بر توسعه سرطان روده بزرگ توسط این مطالعه، بهعلاوۀ چگونگی هموار کردن راه برای تشخیص زودهنگام و استراتژیهای جدید پیشگیری توسط تمرکز بر کولیباکتین، آمده است.
آنچه محققان در بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ کشف کردند
محققان در ابتدا این مطالعه را برای بررسی گسترده اینکه چرا افراد در کشورهای مختلف با سرعتهای مختلف به سرطان روده بزرگ مبتلا میشوند، طراحی کردند، بنابراین مشاهده کولیباکتین «تا حدودی تصادفی» بود، همانطور که نویسنده اصلی مطالعه، لودمیل الکساندروف، استاد پزشکی سلولی و مولکولی در دانشگاه کالیفرنیا، سن دیگو، میگوید.
او و تیمش نمونههای خون و بافت تومورهای نزدیک به ۱۰۰۰ بیمار مبتلا به سرطان روده بزرگ را از ۱۱ کشور، از جمله کانادا، ژاپن، تایلند و کلمبیا، مورد تجزیه و تحلیل قرار دادند. آنها از فناوری توالییابی DNA برای شناسایی جهشهای سلولی — یا همان تغییرات ژنتیکی که به شکلگیری، رشد و گسترش سرطان کمک میکنند — استفاده کردند.
الکساندروف توضیح میدهد: «مواد سرطانزای مختلف، الگوی مشخصی از جهشها را بر جای میگذارند که ما آنها را علائم مشخصه جهش مینامیم. سادهترین مثال این است که اگر سیگار بکشید، الگوی خاصی از جهشها در سلولهای ریه شما ایجاد میشود.»
الکساندروف و تیمش دریافتند افرادی که پیش از ۵۰ سالگی ابتلای آنها به سرطان روده بزرگ تشخیص داده شده بود، دارای «فراوانی چشمگیری» از جهشهای مرتبط با کولیباکتین بودند. بهطور میانگین، هرچه سن فرد کمتر بود، شیوع این علائم مشخصه نیز بیشتر بود. احتمال وجود جهشهای ناشی از کولیباکتین در افرادی که پیش از ۴۰ سالگی سرطان روده بزرگ در آنها تشخیص داده شده بود، حدود سه برابر بیشتر از کسانی بود که پس از ۷۰ سالگی در آنها تشخیص بیماری داده شده بود.
الکساندروف میگوید: «وقتی توالی ژنتیکی سرطانها را بررسی میکنیم، گویی با نوعی سابقه باستانشناسی از تمام وقایع دوران زندگی آن فرد مواجه میشویم.» به عبارت دیگر، دانشمندان میتوانند زمان تقریبی بروز جهشهای خاص در روده را تعیین کنند.
نتایج این مطالعه نشان میدهد که شرکتکنندگان پیش از ۱۰ سالگی در معرض ماده کولیباکتین قرار گرفتهاند. به گفتۀ الکساندروف، به نظر میرسد این «ضربه» اولیه به میکروبیوم روده، روند ابتلای افراد به سرطان روده بزرگ را ۲۰ تا ۳۰ سال جلو انداخته است؛ بهطوری که آنها به جای تشخیص بیماری در دهه ۶۰ یا ۷۰ زندگی، در دهه ۳۰ یا ۴۰ عمر خود با آن مواجه شدهاند.
سینتیا سیرز، متخصص بیماریهای عفونی و استاد انکولوژی در دانشکده پزشکی دانشگاه جانز هاپکینز که در این مطالعه نقشی نداشته است، معتقد است که این پژوهش «با دقت و بهطور کامل» انجام شده، اما همچنان پرسشهایی را بیپاسخ گذاشته است. او میگوید: «ما بیولوژی این ارگانیسمها و شرایطی را که به آنها امکان ایجاد جهش میدهد، درک نمیکنیم.»
الکساندروف نیز با این نظر موافق است. او میگوید این مطالعه جدید نشاندهنده «ارتباطی قوی» میان مواجهه با کولیباکتین در دوران کودکی و ابتلا به سرطان روده بزرگ با شروع زودهنگام است. بااینحال، اثبات اینکه کولیباکتین واقعاً عامل بروز سرطان روده بزرگ است، امری «بسیار پیچیده» خواهد بود.
چگونه کولیباکتین میتواند منجر به سرطان روده بزرگ شود
کولیباکتین یک ژنوتوکسین (ماده آسیبرسان به ژن-توضیح مترجم) است؛ آن را همچون سلاحی در نظر بگیرید که برخی باکتریها برای محافظت از خود در برابر سایر میکروبها به کار میگیرند. الکساندروف توضیح میدهد که به عقیده کارشناسان، در بدن برخی افراد، این باکتریها غالب میشوند و سپس شروع به آسیب رساندن به میزبان خود میکنند. هنگامی که این باکتریها در روده بزرگ مستقر میشوند، میتوانند به بافتهای سالم متصل شده، به سلولها حمله کنند و موجب بروز جهشهای DNA شوند.
بااینحال، همه کسانی که حامل باکتریهای تولیدکننده کولیباکتین هستند، لزوماً به سرطان روده بزرگ مبتلا نمیشوند؛ برآوردها نشان میدهد که ۲۰ تا ۳۰ درصد افراد حامل این سویهها هستند. پس چه عاملی باعث میشود این باکتریها در بدن برخی افراد رفتار مخربی در پیش بگیرند؟ الکساندروف میگوید: «ما گمان میکنیم عاملی وجود دارد که به آنها نسبت به سایر باکتریها برتری میدهد.»
او به مطالعات پیشین استناد میکند که نشان میدهند شیوع باکتریهای تولیدکننده کولیباکتین در روده ساکنان کشورهای غربی (بهویژه مناطق شهری) — مانند ایالات متحده و بخشهایی از اروپا — در مقایسه با ساکنان مناطق روستایی یا غیرصنعتی، بیشتر است. سیرز میگوید: «به نظر من، این موضوع فرصتی را فراهم میکند تا بر تأثیرات محیطی در نقاط مختلف جهان تمرکز دقیقتری داشته باشیم.»
بهطور خاص، شواهد حاکی از آن است که رژیم غذایی غربی— که معمولاً سرشار از گوشت قرمز و فرآوریشده، قندهای افزودنی و غلات تصفیهشده است و میوه و سبزیجات کمتری دارد — با خطر بالاتر ابتلا به سرطان روده بزرگ مرتبط است. اما در مورد اینکه چرا کولیباکتین بهطور مشخص در شرایطی که این رژیم غذایی در روده ایجاد میکند، میتواند «جهشزایی» بیشتری داشته باشد؟ سیرز میگوید: «ما هنوز چنین اطلاعاتی در اختیار نداریم.»
مطالعه جدید، خطر ابتلای فردی شرکتکنندگان به سرطان را تحلیل نکرده و تغییرات محیط یا رژیم غذایی آنها را نیز ردیابی نکرده است؛ بنابراین، هر ترکیبی از این عوامل میتواند در این زمینه نقش داشته باشد. الکساندروف و تیمش احتمال میدهند که عواملی همچون نحوه تولد، سزارین یا زایمان طبیعی، مصرف آنتیبیوتیک، تغذیه با شیر مادر یا شیر خشک، و میزان مصرف غذاهای فرآوریشده در سالهای نخستین زندگی، میتوانند سیستم ایمنی و میکروبیوم فرد را بهطور قابلتوجهی تغییر دهند.
برخی از باکتریهای تولیدکننده ولیباکتین ممکن است واکنش ایمنی خاصی را نیز تحریک کنند که به آسیب بیشتر سلولها میانجامد. سیرز میگوید اینها همان سویههایی هستند که «برای ما دردسر درست میکنند». بااینحال، درک عواملی که باعث میشوند این باکتریها به بخشهای مختلف روده بچسبند، «بسیار پیچیده» است. او توضیح میدهد: «شرایط رکتوم (راستروده) با کولون سیگموئید متفاوت است؛ هر یک از این نواحی، بیولوژی و تمایل متفاوتی نسبت به تشکیل تومور دارند.»
گامهای بعدی این پژوهش
الکساندروف و سیرز بر این باورند که به دادههای طولی [1] (مطالعة طولی به دستهای از مطالعات مشاهدهای گفته میشود که در آن گروه مورد، در طول زمان، مورد مطالعه قرار میگیرد [2]-توضیح مترجم) نیاز است. در حالت ایدهآل، پژوهشگران افراد را از سنین پایین تحت نظر میگیرند، پروبیوتیکهایی با هدف مقابله با باکتریهای تولیدکننده کولیباکتین به آنها میدهند و سپس بررسی میکنند که آیا شرکتکنندگان دچار جهشهای مرتبط و در نتیجه، سرطان روده بزرگ با شروع زودرس میشوند یا خیر.
سیرز میگوید: «اگر بتوانیم پروبیوتیک مناسبی بسازیم که عوامل بیماریزا را از بین ببرد، این کار میتواند به یک راهکار پیشگیرانه ساده و بیخطر برای افراد تبدیل شود.»
الکساندروف و تیمش در حال برنامهریزی برای مطالعاتی در آینده هستند که این احتمال را بررسی کنند. او همچنین معتقد است که میتوان آزمایشی برای نمونه مدفوع طراحی کرد که جهشهای مرتبط با کولیباکتین را بهدقت شناسایی کند. در صورت تشخیص این آسیبهای DNA در آزمایش، فرد تشویق میشود که غربالگری سرطان روده بزرگ را زودتر آغاز کند؛ مثلاً در دهه بیست زندگی بهجای دهه چهل.
بااینحال، سیرز معتقد است که تمرکز صرف بر کولیباکتین احتمالاً آن راهحل نهایی و ایدهآلی نیست که بتواند مشکل افزایش موارد ابتلا در سنین پایین را بهطور کامل حل کند. او میگوید: «ما نمیخواهیم در مورد دامنه تحقیقات خود، دیدگاهی کوتهبینانه داشته باشیم.»
تا زمانی که دادههای بیشتری در اختیار داشته باشیم، تمرکز بر تغییرات سبک زندگی که تحت کنترل خودتان است، اهمیت حیاتی دارد؛ سیرز به مواردی همچون پیروی از رژیم غذایی مدیترانهای، داشتن فعالیت بدنی، ترک سیگار و کاهش مصرف الکل اشاره میکند.
آگاهی نیز از اهمیت بالایی برخوردار است: جوانان — و همچنین بسیاری از متخصصان پزشکی — اغلب بهسادگی از کنار علائم سرطان روده بزرگ، مانند درد مداوم شکم، کاهش وزن بیدلیل و خونریزی مقعدی، میگذرند. همانطور که الکساندروف تأکید میکند: «آنها باید بدانند که این مسئله ممکن است بسیار جدی باشد»؛ زیرا هرچه تومورها زودتر تشخیص داده شوند، درمان آنها آسانتر خواهد بود [1].
منابع
[1] https://www.nationalgeographic.com/health/article/gut-toxins-colon-cancer-early-diagnosis.
[2] https://fa.wikipedia.org/wiki/مطالعه-طولی.