تهیهکننده: پیمان پورنیا
رئیس مطالعات و پژوهش واحد تحقیق و توسعه شرکت ایران ملاس
دادههای جدید کارآزمایی بالینی نشان میدهد که داروهای مسدودکننده KRAS ممکن است بقای این بیماری را به میزان قابل توجهی بهبود بخشند. «من فکر میکنم این واقعاً یک لحظه تکاندهنده در سرطان لوزالمعده است.»
برای دههها، هدف قرار دادن یک جهش ژنتیکی که در تقریباً ۹۰ درصد از تومورهای سرطان لوزالمعده یافت میشود، با داروها غیرممکن تلقی میشد. اکنون، پس از چندین دور آزمایش بالینی موفقیتآمیز، محققان به دارویی نزدیک میشوند که این جهش را هدف قرار میدهد و فرصتی نادر برای افزایش بقا در یکی از کشندهترین سرطانها ارائه میدهد.
کریس چن، متخصص انکولوژی در دانشکده پزشکی دانشگاه استنفورد، میگوید: «این احتمال واقعاً برخلاف هر چیزی است که ما در سالهای اخیر در سرطان لوزالمعده دیدهایم. من فکر میکنم این واقعاً یک لحظه تکاندهنده در سرطان لوزالمعده است.»
هدف قرار دادن KRAS نقطه عطفی را رقم میزند
اوایل این ماه (آوریل 2026)، یک کارآزمایی بالینی فاز ۳ - مرحله یکی مانده به آخر آزمایش دارو - نشان داد که دارویی به نام داراکسونراسیب، که برای هدف قرار دادن جهش ژنتیکی طراحی شده است، میتواند در صورت ترکیب با شیمیدرمانی، میزان بقا را در بیماران مبتلا به سرطان لوزالمعده تقریباً دو برابر کند.
ژن آسیبدیده، به نام KRAS، به تنظیم رشد سلول کمک میکند. اما وقتی جهش مییابد، سلولها "فقط به تقسیم و رشد و تقسیم ادامه میدهند تا زمانی که عملاً زندگی بیمار را از بین ببرند."
اولاتونجی آلیس، متخصص انکولوژی در مؤسسه سرطان وینشیپ دانشگاه اموری که متخصص سرطانهای دستگاه گوارش است، میگوید.
جهشهای KRAS مختص سرطان لوزالمعده نیستند، اما در اکثریت قریب به اتفاق تومورهای این عضو وجود دارند. داروهایی مانند داراکسونراسیب بهگونهای طراحی شدهاند که دقیقاً آن نقص را هدف قرار دهند؛ بدینصورت که به پروتئین تغییریافته متصل شده و سیگنالهای محرک رشد کنترلنشده را مسدود میکنند.
در جدیدترین مرحله کارآزمایی، میانه طول عمر بیمارانی که این دارو را دریافت کردند 13.2 ماه بود، در حالی که این رقم برای بیمارانی که دارو را دریافت نکردند، 6.7 ماه گزارش شد. شاید این افزایش —که کمی کمتر از شش ماه است— چندان چشمگیر به نظر نرسد، اما به گفتۀ متیو کاتز، جراح-انکولوژیست در مرکز سرطان «امدی اندرسون» دانشگاه تگزاس: «متأسفانه در مورد سرطان لوزالمعده، این مقدار بسیار قابلتوجه است. برای گروهی از بیماران که تحت ارزیابی بودند، شش ماه زمان بسیار زیادی محسوب میشود؛ این یک موفقیت قطعی است.»
این دستاورد همچنین پیشرفتی است که برخی پزشکان زمانی آن را بعید —و یا حتی غیرممکن— میدانستند. جهشهای مذکور نخستین بار در اوایل دهه ۱۹۸۰ کشف شدند، اما بیش از سه دهه بعد، یعنی در سال ۲۰۱۳، پژوهشگران دریافتند که ترکیبات مهارکننده میتوانند به ژنهای جهشیافته متصل شده و سیگنالهای آنها را متوقف کنند. بدین ترتیب، درمان هدفمند ژن KRAS در سرطان لوزالمعده ناگهان از یک رؤیای دستنیافتنی به امری ممکن بدل شد.
از زمان این پیشرفت، پزشکان و تولیدکنندگان دارو در حال رقابت برای ساخت دارویی هستند که بتواند این یافتهها را در خود جای دهد و بهطور خاص به KRAS در سرطان لوزالمعده حمله کند. اولین داروی مهارکننده KRAS در سال ۲۰۲۱ توسط FDA برای سرطان ریه تأیید شد، اما برای درمان سرطان لوزالمعده به اندازه کافی قوی نبود. چن میگوید داراکسونراسیب، یک داروی خوراکی که یک بار در روز مصرف میشود، میتواند نسل جدیدی از داروها را ایجاد کند، این بار داروهایی که به اندازه کافی قوی هستند تا سرطان لوزالمعده را درمان کنند، سرطانی که به سیگنالهای KRAS حساستر است و نیاز به انسداد کاملتری نسبت به سرطان ریه دارد.
اگرچه داراکسونراسیب ممکن است پیشگام این موج جدید باشد، اما بههیچوجه تنها داروی در حال آزمایش در این حوزه نیست. آلس میگوید: «براساس آخرین آمار، بیش از ۷۰ مورد [مهارکننده KRAS برای سرطان لوزالمعده] در مراحل توسعه و بررسی قرار دارند.» پژوهشگران قصد دارند بهزودی این دارو را برای ارزیابی توسط نهادهای نظارتی ارائه دهند. همچنین، نهادهای نظارتی ایالات متحده داراکسونراسیب را بهعنوان درمانی با اولویت بالا شناسایی کردهاند؛ عنوانی که میتواند روند بررسی آن را تسریع کرده و به تنها چند ماه کاهش دهد.
گسترش دامنه گزینههای درمانی
تا زمانی که داروهای جدید تأیید شوند، شیمیدرمانی بهتنهایی همچنان روش استاندارد درمان سرطان لوزالمعده محسوب میشود. اما برخلاف درمانهای هدفمند، شیمیدرمانی هم به سلولهای سرطانی و هم به سلولهای سالم حمله میکند و اغلب عوارض جانبی شدیدتری به همراه دارد.
استفاده از مهارکنندههای KRAS نیاز به شیمیدرمانی را از بین نمیبرد، اما به گفتۀ برایان وولپین، متخصص سرطان در «مرکز سرطانشناسی دستگاه گوارش مؤسسه سرطان دانا-فاربر» و از پژوهشگران این کارآزمایی دارویی، «این روش ممکن است در بیمارانی که پیشتر یک دوره شیمیدرمانی را پشت سر گذاشتهاند، برتر از شیمیدرمانی باشد.»
این دارو علاوهبر اینکه احتمالاً عوارض جانبی کمتری نسبت به دور دوم شیمیدرمانی دارد، میتواند روند درمان را نیز سبکتر و آسانتر کند. وولپین توضیح میدهد: «دیگر نیازی نیست برای دریافت دارو از طریق تزریق وریدی به مرکز درمانی مراجعه کنید یا در خانه پمپ مخصوص تزریق شیمیدرمانی را با خود حمل کنید؛ به گمان من، این روش راحتتر است.»
مهارکنندههای KRAS علاوهبر اینکه میتوانند در کنار شیمیدرمانی استفاده شوند، میتوانند در کنار سایر درمانهایی که محققان بهطور فعال در حال مطالعه آنها هستند، از جمله واکسنهای mRNA، مورد استفاده قرار گیرند، هرچند که هنوز تا رسیدن به این هدف فاصله زیادی وجود دارد. یافتههای اولیه از یک آزمایش بسیار کوچک و اخیر نشان میدهد که واکسنهای mRNA میتوانند از عود سرطان لوزالمعده جلوگیری کنند.
در میان بیمارانی که به این آزمایش پاسخ دادند، اکثر آنها شش سال بعد هنوز زنده بودند. اما برخی از محققان در مورد اینکه واکسنهای mRNA چقدر احتمال دارد به یک درمان پیشرو برای چنین سرطان کشندهای تبدیل شوند، تردید دارند: رابرت ایل، متخصص جراحی سرطان و محقق ایمونوتراپی در دانشگاه بهداشت و علوم اورگان، میگوید: «این ایده که اولین واکسن مؤثر سرطان قرار است علیه سرطان لوزالمعده باشد، باورپذیری عجیبی دارد.»
آلیس میگوید که واکسنهایی از این دست، حتی اگر بهعنوان درمان اصلی مطرح نباشند، میتوانند به ابزاری در مجموعه رو به گسترش پزشکان برای مقابله با سرطان لوزالمعده تبدیل شوند و احتمالاً پیش از آنکه بیماری به مراحل بسیار پیشرفته برسد، بیشترین اثربخشی را خواهند داشت؛ هرچند سرطان لوزالمعده بهندرت در چنین مراحل اولیهای تشخیص داده میشود.
چالش تشخیص زودهنگام همچنان بر نتایج درمان تأثیرگذار است. برخلاف سرطان پستان یا سرطان روده بزرگ، هیچگونه آزمایش غربالگری برای سرطان لوزالمعده وجود ندارد. همچنین علائم هشداردهنده اولیه آن اندک است و بیماری میتواند بهسرعت گسترش یابد. مجموع این عوامل باعث میشود که تشخیص بیماری در اکثر مبتلایان به سرطان لوزالمعده، نخستین بار در مرحله چهارم (مرحله پیشرفته) صورت گیرد. در این مرحله، بیماری دچار متاستاز شده و نرخ بقای پنجساله تنها ۳ درصد است.
ولپین میگوید: «باید بیماری را زودتر تشخیص داد و به روشهای درمانی مؤثرتری دسترسی داشت. اگر بتوانیم این دو مورد را محقق کنیم، امیدواریم که قادر به درمان افراد بسیار بیشتری باشیم.»
حتی با وجود آن محدودیتها، پژوهشگران معتقدند که پیشرفتهای حاصلشده در زمینه هدفگیری KRAS، پس از دههها پیشرفت کند، نشاندهنده تغییری چشمگیر و معنادار است. وولپین میگوید: «به گمان من، مهار KRAS به احتمال زیاد شیوه درمان این بیماری را بهطور بنیادین دگرگون خواهد کرد. ما چندین دهه بود که میخواستیم به چنین امری دست یابیم اما ابزار لازم را در اختیار نداشتیم؛ حال که دانش شیمی پیشرفت کرده است، تصور میکنم این تحول میتواند واقعاً شیوه درمان سرطان لوزالمعده را تغییر دهد و معتقدم که در سالهای پیشِ رو، شاهد تفاوتهای بسیاری خواهیم بود.»
منبع
.https://www.nationalgeographic.com/health/article/pancreatic-cancer-kras-drug-daraxonrasib-trial-results